Cơn bão AI khiến sinh viên mới tốt nghiệp chật vật tìm việc làm đầu đời

Tấm bằng đại học từng được xem là chiếc vé quan trọng để bước vào thị trường lao động. Thế nhưng tại Australia, nhiều sinh viên mới tốt nghiệp đang gửi hàng trăm hồ sơ mà vẫn chưa tìm được công việc đúng chuyên môn. Khi trí tuệ nhân tạo ngày càng đảm nhận nhiều nhiệm vụ cơ bản, nấc thang đầu tiên trên con đường sự nghiệp của người trẻ cũng trở nên khó tiếp cận hơn.

Câu chuyện của Harriet Lindsay, một cử nhân thiết kế 23 tuổi sống tại Northern Beaches, Sydney, phản ánh rõ sức ép này. Sau khi chi khoảng 25.000 AUD để hoàn thành bằng Cử nhân thiết kế sản phẩm tại University of Technology Sydney, cô dành gần một năm gửi email, gọi điện và nộp đơn nhưng vẫn chưa tìm được việc trong ngành.

Harriet cho biết cô đã liên hệ khoảng 200 công ty thiết kế trên khắp Australia. Theo lời cô, không ai trong nhóm khoảng 90 sinh viên hoàn thành khóa học có việc làm ngay sau khi tốt nghiệp, trong khi một số người tiếp tục học chương trình danh dự. Hiện cô vẫn sống cùng gia đình và làm việc tại một cửa hàng thú cưng.

Việc làm cho sinh viên mới tốt nghiệp giảm mạnh

Theo dữ liệu của Indeed được dẫn lại trong cuộc điều tra của news.com.au, số tin tuyển dụng dành cho sinh viên mới tốt nghiệp tại Australia trong năm 2025 giảm 15% so với cùng kỳ năm trước và thấp hơn 35% so với năm 2023. Đây là tín hiệu đáng chú ý đối với những người đang chuẩn bị rời giảng đường.

Mức cạnh tranh tại các công việc dành cho người trẻ cũng ngày càng gay gắt. Nic Rothquel, nhà sáng lập Alchemy Tuition, cho biết doanh nghiệp sử dụng khoảng 2.000 gia sư trên toàn Australia đã nhận gần 10.000 hồ sơ trong một năm. Phần lớn ứng viên thuộc nhóm tuổi từ 18 đến 23.

Độc giả đang tìm kiếm cơ hội có thể theo dõi chuyên mục việc làm tại Úc và các thông tin về thị trường việc làm tại Úc. Tuy nhiên, trong bối cảnh một vị trí có thể nhận hàng nghìn hồ sơ, người tìm việc cần kết hợp nhiều phương thức thay vì chỉ phụ thuộc vào tin tuyển dụng trực tuyến.

Ảnh minh họa: Sinh viên tìm việc trong thị trường chịu tác động của AI

AI đang lấy đi những nhiệm vụ đầu tiên trong nghề nghiệp

AI chưa nhất thiết thay thế hoàn toàn một nghề nghiệp. Tác động dễ thấy hơn là công nghệ đang tự động hóa từng nhiệm vụ, đặc biệt là những phần việc vốn được giao cho nhân viên mới. Chúng có thể bao gồm tổng hợp tài liệu, soạn báo cáo ban đầu, nhập và phân loại dữ liệu, viết mã đơn giản, tìm kiếm thông tin pháp lý, tạo phương án thiết kế hoặc trả lời khách hàng theo kịch bản.

Khi một nhân viên giàu kinh nghiệm có thể sử dụng AI để hoàn thành khối lượng công việc lớn hơn, doanh nghiệp có thể giảm nhu cầu tuyển người ở cấp thấp. Báo cáo của Australian Association of Graduate Employers công bố vào tháng 9 cho thấy khoảng một trong bảy nhà tuyển dụng nói rằng AI đang ảnh hưởng đến số lượng vị trí đầu sự nghiệp trong tổ chức của họ.

Một số doanh nghiệp lớn đã bắt đầu điều chỉnh chương trình tuyển dụng. Hãng luật MinterEllison giảm số người trong nhóm tuyển dụng tốt nghiệp từ 100 xuống 72. PwC Australia đã cắt giảm 6% vị trí đầu vào và cho biết một nửa số người trong chương trình tuyển dụng tốt nghiệp năm 2027 dự kiến sẽ đến từ các ngành ngoài kế toán nhằm thích ứng với AI.

Trong lĩnh vực bán lẻ và thức ăn nhanh, Hungry Jack's đã thử nghiệm trợ lý AI tại làn mua hàng bằng ô tô ở St Peters, Sydney. McDonald's sau đó cũng tiến hành thử nghiệm AI tại cửa hàng Schofields ở phía tây Sydney. Những công nghệ này có thể xử lý việc nhận đơn hoặc trả lời câu hỏi thông thường, nhưng cũng làm giảm cơ hội để người trẻ rèn luyện giao tiếp, giải quyết vấn đề và ứng phó với khách hàng khó tính.

Đại học có đang chậm hơn thị trường?

Harriet Lindsay cho rằng chương trình đại học chưa chuẩn bị đầy đủ cho sinh viên trước thực tế của thị trường AI. Cô được hướng dẫn không sử dụng AI trong quá trình học, nhưng tại kỳ thực tập đầu tiên, doanh nghiệp lại yêu cầu cô dùng công nghệ này cho dự án.

Theo Harriet, khoảng một nửa chương trình học tập trung vào các phần mềm thiết kế có sự hỗ trợ của máy tính, trong khi nhiều công đoạn tương tự đang dần được AI đảm nhiệm. Điều khiến cô thất vọng không chỉ là khó tìm việc, mà còn là cảm giác đã bỏ nhiều tiền và thời gian để học những kỹ năng có nguy cơ nhanh chóng lỗi thời.

Giáo sư James Bennett, Trưởng khoa Design and Society của UTS, cho biết chương trình đã được cập nhật trong những năm gần đây để bổ sung kỹ năng AI. Nhà trường đồng thời muốn trang bị các năng lực bền vững như tư duy sáng tạo, tư duy phản biện, diễn giải và lập luận để sinh viên có thể đánh giá đúng giá trị của giải pháp do AI tạo ra.

Hai hướng tiếp cận này không nhất thiết đối lập. Sinh viên vẫn cần kiến thức nền và khả năng phán đoán của con người, nhưng họ cũng phải được học cách lựa chọn công cụ AI, kiểm tra kết quả, bảo vệ dữ liệu, tôn trọng bản quyền và chịu trách nhiệm đối với sản phẩm cuối cùng. Chỉ cấm AI mà không hướng dẫn cách sử dụng an toàn có thể khiến khoảng cách giữa giảng đường và doanh nghiệp rộng hơn.

AI trong y tế đặt ra rủi ro khác biệt

Tác động của AI không giới hạn trong doanh nghiệp thương mại. Hunter New England and Central Coast Primary Health Network đã kêu gọi các phòng khám bác sĩ gia đình tham gia chương trình thí điểm kéo dài 12 tháng về công cụ tiếp tân và giao tiếp với bệnh nhân có AI. Mười bốn phòng khám được chọn, mỗi nơi nhận 10.000 AUD, tương đương tổng kinh phí 140.000 AUD.

Các công cụ được dự kiến hỗ trợ cuộc gọi, đặt hoặc đổi lịch hẹn, nhắc lịch, giải đáp câu hỏi phổ biến và xử lý yêu cầu ngoài giờ. Đơn vị triển khai cho biết AI cần có sự giám sát phù hợp của con người và được thiết kế để bổ trợ, không phải thay thế nhân viên.

Tuy nhiên, Phó giáo sư Liliana Laranjo thuộc University of Sydney cảnh báo rằng tiếp tân phòng khám không chỉ trả lời điện thoại. Một nhân viên có kinh nghiệm có thể nhận ra người gọi đang cần chăm sóc khẩn cấp. Nếu bệnh nhân nói bị đau ngực mà AI không xác định đây là tình huống có thể cần chuyển đến khoa cấp cứu, hậu quả có thể nghiêm trọng.

AI cũng có thể gặp khó khăn với giọng địa phương, người nói tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai hoặc người bị suy giảm khả năng nói. Vì vậy, dịch vụ thiết yếu phải luôn có lựa chọn chuyển nhanh sang người thật, quy trình xử lý triệu chứng nguy hiểm, biện pháp bảo vệ quyền riêng tư và cơ chế xác định trách nhiệm khi hệ thống phạm sai sót.

Không nên xem AI là nguyên nhân duy nhất

Dù áp lực từ AI là có thật, số tin tuyển dụng giảm không chứng minh toàn bộ việc làm bị mất đều do công nghệ. Thị trường lao động Australia còn chịu ảnh hưởng của lãi suất cao, tăng trưởng kinh tế yếu, chi phí vận hành tăng, xu hướng thuê ngoài và quá trình điều chỉnh sau giai đoạn tuyển dụng mạnh hậu đại dịch.

Dữ liệu tuyển dụng trực tuyến cũng có giới hạn. Một vị trí có thể xuất hiện trên nhiều nền tảng, một tin có thể tuyển nhiều người và không phải công việc đầu vào nào cũng được gắn nhãn dành cho sinh viên tốt nghiệp. Vì vậy, cách diễn đạt thận trọng hơn là AI đang khuếch đại và đẩy nhanh quá trình thay đổi tuyển dụng vốn đã chịu nhiều sức ép kinh tế.

Các tổ chức quốc tế cũng đưa ra nhận định tương tự. IMF ước tính gần 40% việc làm trên thế giới có mức độ tiếp xúc với AI, nhưng tiếp xúc không đồng nghĩa chắc chắn mất việc. Tổ chức Lao động Quốc tế cho rằng công việc văn phòng và hành chính có mức độ tiếp xúc cao, trong khi kịch bản phổ biến có thể là công việc được biến đổi thay vì biến mất hoàn toàn.

Người trẻ cần chuẩn bị gì để tìm được việc?

Trong thị trường mới, chỉ ghi rằng biết sử dụng ChatGPT hoặc một công cụ tạo hình ảnh trên CV là chưa đủ. Nhà tuyển dụng cần thấy ứng viên có thể dùng AI trong quy trình nghề nghiệp, phát hiện sai sót và chịu trách nhiệm về chất lượng đầu ra.

• Xây dựng hồ sơ theo quy trình: Portfolio nên thể hiện vấn đề ban đầu, dữ liệu đã dùng, phần việc có AI hỗ trợ, cách kiểm tra lỗi và kết quả đo lường được.
• Kết hợp chuyên môn với AI: Nhà thiết kế cần hiểu nghiên cứu người dùng và vật liệu; kế toán viên phải nắm chuẩn mực và phân tích dữ liệu; lập trình viên cần biết kiểm thử, bảo mật và kiến trúc hệ thống.
• Mở rộng mạng lưới: Hãy liên hệ doanh nghiệp nhỏ, cựu sinh viên, hiệp hội nghề nghiệp và các tổ chức cộng đồng thay vì chỉ gửi hồ sơ qua hệ thống tự động.
• Tìm kinh nghiệm thực tế: Dự án ngắn hạn, hoạt động tình nguyện có sản phẩm cụ thể hoặc chương trình thực tập được giám sát có thể giúp ứng viên chứng minh năng lực.
• Giữ kỹ năng con người: Giao tiếp, phán đoán, xử lý tình huống mơ hồ, làm việc nhóm và xây dựng quan hệ vẫn có giá trị lớn.

Cộng đồng người Việt có thể tham khảo thêm cơ hội và trao đổi kinh nghiệm tại trang Việc làm tại Úc hoặc nhóm VDS việc làm, nhà ở và dịch vụ tại Úc. Khi tham gia các nhóm trực tuyến, người tìm việc vẫn cần kiểm tra danh tính nhà tuyển dụng và cảnh giác với yêu cầu đóng phí hoặc cung cấp dữ liệu nhạy cảm.

Bài toán dài hạn của Australia

Nếu doanh nghiệp loại bỏ phần lớn vị trí đầu vào, vấn đề không chỉ nằm ở tỷ lệ thất nghiệp của người trẻ hôm nay. Trong 5 đến 10 năm tới, các tổ chức có thể thiếu chuyên viên, quản lý và lãnh đạo từng được đào tạo từ những công việc cơ bản. Tiết kiệm chi phí trước mắt có nguy cơ làm đứt gãy đường ống nhân tài dài hạn.

Doanh nghiệp có thể tự động hóa nhiệm vụ nhưng vẫn cần bảo tồn con đường học nghề. Các vị trí junior nên được thiết kế lại để nhân viên trẻ học cách kiểm tra đầu ra AI, xử lý ngoại lệ, tiếp xúc khách hàng và hiểu trách nhiệm nghề nghiệp. Trường đại học cần cập nhật chương trình thường xuyên hơn, tăng trải nghiệm thực tế có trả lương và công bố minh bạch kết quả việc làm theo từng ngành.

Chính phủ cũng cần theo dõi riêng quy mô tuyển dụng đầu vào, thời gian sinh viên tìm được công việc đầu tiên, mức lương khởi điểm và tỷ lệ làm trái ngành. Trong các dịch vụ thiết yếu như y tế, mọi chương trình AI cần được đánh giá về an toàn, quyền riêng tư, khả năng tiếp cận và tác động thực tế đến số lượng nhân viên.

Cơn bão AI không đồng nghĩa mọi nghề nghiệp sẽ biến mất, nhưng nó đang làm thay đổi nhanh cách người trẻ bước vào thị trường lao động. Câu hỏi quan trọng không còn là AI có lấy hết việc làm hay không, mà là Australia có thể xây dựng một nấc thang mới để sinh viên tốt nghiệp học nghề, tích lũy kinh nghiệm và phát triển sự nghiệp hay không.