Thiếu niên Úc nhận lương 3,31 đô la một giờ dù NDIS chi trả tới 1.700 đô la

Một thanh niên khuyết tật 19 tuổi tại Perth chỉ nhận được 3,31 AUD cho mỗi giờ làm việc, trong khi kế hoạch NDIS của anh bị tính hơn 1.700 AUD phí hỗ trợ việc làm. Sự chênh lệch lớn này đang gây tranh luận tại Úc về mức lương theo năng suất, hiệu quả của dịch vụ hỗ trợ và quyền lợi thực tế dành cho người lao động khuyết tật.

Nhân vật trong câu chuyện là Brad Geersen, người bị tổn thương não sau khi mắc bệnh viêm màng não từ nhỏ. Theo thông tin được gia đình chia sẻ với The Nightly, Brad làm công việc phân loại quần áo và treo chúng lên móc tại một cơ sở bán lẻ. Đây là những nhiệm vụ mà gia đình cho rằng anh có thể hoàn thành tốt, không thua kém những nhân viên khác thực hiện cùng phần việc.

Brad chỉ nhận 51,30 AUD sau 15,5 giờ làm việc

Trong 15,5 giờ làm việc có trả lương, Brad nhận tổng cộng 51,30 AUD trước thuế. Phép tính đơn giản cho thấy thu nhập trung bình của anh chỉ vào khoảng 3,31 AUD mỗi giờ.

Nếu so với mức lương tối thiểu quốc gia 26,44 AUD mỗi giờ có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, thu nhập của Brad chỉ tương đương khoảng 12,5%. Tuy nhiên, thời điểm cụ thể của các ca làm chưa được công bố rõ. Vì vậy, mức 26,44 AUD chỉ nên được hiểu là con số tham chiếu hiện hành, không nhất thiết là mức pháp lý áp dụng trong kỳ lương của Brad.

Cha của Brad, ông Rob Geersen, cho biết gia đình đã mất khoảng tám tháng nộp đơn tìm việc trước khi chuyển sang lựa chọn việc làm hỗ trợ. Dù hiểu rằng con trai có thể không được trả đủ mức lương tối thiểu, gia đình vẫn bất ngờ khi biết mức thù lao chỉ là 3,31 AUD mỗi giờ.

Ảnh minh họa: Người khuyết tật làm việc với sự hỗ trợ tại nơi làm việc

Vì sao mức lương thấp như vậy có thể hợp pháp?

Tại Úc, một số người lao động khuyết tật có thể được trả lương theo năng suất thông qua cơ chế Supported Wage System, thường được viết tắt là SWS. Cơ chế này dành cho trường hợp tình trạng khuyết tật ảnh hưởng đến khả năng thực hiện công việc của người lao động.

Về nguyên tắc, năng suất của người lao động được đánh giá dựa trên công việc thực tế và so sánh với tiêu chuẩn phù hợp. Tiền lương sau đó có thể được xác định theo tỷ lệ năng suất, thay vì mặc nhiên bằng toàn bộ mức lương của vị trí. Việc áp dụng còn phải phù hợp với modern award, enterprise agreement hoặc công cụ lao động liên quan.

Nếu mức tham chiếu là 26,44 AUD và mức lương là 3,31 AUD, tỷ lệ tương ứng đúng bằng 12,5%. Điều này có thể gợi ý Brad được xếp ở tỷ lệ năng suất 12,5%, nhưng thông tin công khai chưa bao gồm hồ sơ đánh giá nên chưa thể xác nhận.

Gia đình cho biết năng suất của Brad sẽ được đánh giá lại sau khoảng ba đến sáu tháng. Vấn đề họ đặt ra là trong thời gian chờ đánh giá, Brad vẫn phải làm việc với mức thu nhập rất thấp, trong khi chi phí liên quan đến việc đi làm có thể cao hơn số tiền anh kiếm được.

Nghịch lý từ khoản phí NDIS hơn 1.700 AUD

Điểm gây chú ý nhất là kế hoạch NDIS của Brad được cho là đã bị tính hơn 1.700 AUD cho dịch vụ hỗ trợ việc làm một-kèm-một trong cùng giai đoạn anh làm 15,5 giờ. So với khoản lương 51,30 AUD, chi phí hỗ trợ cao hơn khoảng 33 lần; do số phí thực tế được mô tả là hơn 1.700 AUD nên cách nói gần 34 lần là hợp lý khi làm tròn.

Nếu toàn bộ 1.700 AUD gắn với 15,5 giờ làm việc, chi phí bình quân sẽ gần 109,68 AUD cho mỗi giờ Brad làm việc. Dù vậy, con số này chưa đủ để kết luận một nhân viên hỗ trợ đã được trả theo mức đó trong toàn bộ thời gian. Hóa đơn có thể bao gồm nhiều hạng mục như hỗ trợ trực tiếp, chuẩn bị dịch vụ, di chuyển, báo cáo hoặc các khoản được phép tính khác.

Cũng cần nhấn mạnh rằng NDIS không phải là hệ thống trả lương. Khoản hơn 1.700 AUD không phải tiền lương đáng lẽ được chuyển trực tiếp cho Brad, mà là tiền thanh toán cho đơn vị cung cấp hỗ trợ. Câu hỏi quan trọng là dịch vụ có thật sự cần thiết, đã được cung cấp đúng như hóa đơn và có giúp Brad trở nên độc lập hơn hay không.

Những vấn đề cần được kiểm tra

Gia đình cho rằng Brad không cần mức hỗ trợ một-kèm-một cao như khoản phí thể hiện. Để làm rõ vụ việc, các bên cần đối chiếu lịch làm việc, hóa đơn NDIS, mã dịch vụ, thời lượng hỗ trợ và nhật ký của nhân viên cung cấp dịch vụ.

• Brad được đánh giá năng suất dựa trên toàn bộ công việc hay chỉ một phần nhiệm vụ?
• Ai thực hiện đánh giá và gia đình có được nhận bản sao kết quả hay không?
• Hỗ trợ một-kèm-một có diễn ra trong toàn bộ ca làm việc không?
• Khoản hơn 1.700 AUD gồm những mã hỗ trợ và thời lượng cụ thể nào?
• Đơn vị bố trí việc làm có đồng thời cung cấp dịch vụ NDIS hay không?
• Có kế hoạch giảm dần hỗ trợ khi Brad đã quen với công việc không?

Chỉ riêng việc chi phí NDIS cao hơn nhiều lần tiền lương chưa thể chứng minh có gian lận. Tuy nhiên, đây là dấu hiệu hợp lý để yêu cầu giải trình, đặc biệt nếu người tham gia có thể làm việc tương đối độc lập hoặc gia đình không được thông báo rõ về cách tính phí.

Vụ việc được chuyển đến chính phủ liên bang

Dân biểu liên bang đại diện khu vực Perth, ông Patrick Gorman, đã tiếp nhận vụ việc và chuyển văn bản đến Bộ trưởng Dịch vụ Xã hội Tanya Plibersek để xem xét. Động thái này không đồng nghĩa đã có kết luận về sai phạm của chủ lao động hoặc nhà cung cấp NDIS.

Chính phủ liên bang cho biết mong muốn người khuyết tật có quyền lựa chọn, tiếp cận công việc có ý nghĩa và nhận mức lương cao hơn. Chính phủ cũng đặt mục tiêu mở rộng con đường để người khuyết tật tham gia thị trường lao động thông thường, thay vì bị giới hạn trong các môi trường việc làm tách biệt.

Trước đó, Ủy ban Điều tra Hoàng gia về người khuyết tật đã đưa ra khuyến nghị về một cơ chế bảo đảm thu nhập cho người làm việc trong mô hình supported employment. Lộ trình thường được nhắc đến là bảo đảm tổng tiền lương ban đầu đạt ít nhất 50% mức lương tối thiểu quốc gia, với chính phủ đóng góp phần chênh lệch và hướng tới mức đầy đủ vào năm 2034.

Theo mức tham chiếu 26,44 AUD mỗi giờ, một nửa tương đương 13,22 AUD. Nếu áp dụng để minh họa cho 15,5 giờ làm việc của Brad, tổng thu nhập sẽ là 204,91 AUD, cao hơn 153,61 AUD so với khoản 51,30 AUD anh đã nhận. Tuy nhiên, đây mới là phép minh họa theo đề xuất cải cách, không phải quyền lợi pháp lý tự động ở thời điểm hiện tại.

Gia đình tham gia NDIS nên làm gì?

Đối với các gia đình người Việt tại Úc có người thân tham gia NDIS hoặc đang tìm việc làm hỗ trợ, vụ việc là lời nhắc cần thường xuyên kiểm tra cả quyền lợi lao động lẫn ngân sách NDIS. Người tham gia nên yêu cầu bản sao hợp đồng lao động, payslip, bảng chấm công, kết quả đánh giá năng suất và tên award áp dụng.

Với phần hỗ trợ NDIS, gia đình nên kiểm tra service agreement, schedule of supports, hóa đơn và lịch sử claim trên cổng thông tin của người tham gia. Mỗi khoản phí cần được đối chiếu với ngày làm việc, số giờ hỗ trợ, đơn giá, mã claim và nội dung dịch vụ thực tế.

Nếu có nghi vấn về tiền lương, người lao động có thể tham khảo thông tin từ Fair Work Ombudsman. Trường hợp liên quan đến chất lượng hoặc hành vi của nhà cung cấp có thể được phản ánh với NDIS Quality and Safeguards Commission.

Độc giả cũng có thể theo dõi chuyên mục thị trường việc làm tại Úc hoặc tham khảo các tin tuyển dụng trong mục việc làm tại Úc. Những trao đổi cộng đồng liên quan cũng có thể được tìm thấy tại trang Việc làm tại Úc và nhóm Việc làm, Nhà ở và Dịch vụ tại Perth.

Cần đánh giá hiệu quả thay vì chỉ nhìn vào số tiền

Trường hợp của Brad phản ánh một vấn đề rộng hơn: hệ thống có thể chi một khoản tiền đáng kể để giúp một người đi làm, nhưng người lao động vẫn nhận thu nhập rất thấp và chưa chắc có lộ trình tăng lương rõ ràng. Mức phí lớn không mặc nhiên là sai, cũng như mức lương theo năng suất không mặc nhiên là bất hợp pháp. Tuy nhiên, cả hai đều phải minh bạch, hợp lý và hướng đến lợi ích của người khuyết tật.

Câu hỏi cần được đặt ra là sau khoản đầu tư công đó, Brad có trở nên độc lập hơn, nâng cao năng suất, cải thiện tiền lương và tiến gần hơn đến thị trường lao động thông thường hay không. Nếu dịch vụ hỗ trợ không tạo ra những kết quả này, cách đánh giá lương và mô hình sử dụng ngân sách NDIS đều cần được rà soát nghiêm túc.

Nguồn thông tin: The Nightly, Fair Work Ombudsman, NDIS và Disability Royal Commission.