Siết chặt di trú tại Úc: Nguy cơ gia tăng bóc lột lao động nhập cư

Chủ trương tăng cường xử lý người quá hạn visa tại Úc đang làm dấy lên một câu hỏi đáng quan tâm: nếu người lao động sợ bị bắt giữ hoặc trục xuất, liệu họ có còn dám tố cáo chủ sử dụng lao động trả lương dưới chuẩn? Các tổ chức bảo vệ quyền con người và người lao động cảnh báo rằng thực thi di trú thiếu cơ chế bảo vệ phù hợp có thể vô tình đẩy những người dễ bị tổn thương sâu hơn vào tình trạng bóc lột.

Vấn đề này đặc biệt đáng chú ý đối với du học sinh, người giữ visa tạm trú và những người đang làm việc trong các ngành sử dụng nhiều lao động nhập cư. Cộng đồng người Việt có thể theo dõi thêm thông tin tại chuyên mục thị trường việc làm tại Úc để cập nhật chính sách và những cảnh báo liên quan.

Nỗi sợ di trú có thể khiến người lao động im lặng

Theo nội dung được cung cấp, Trung tâm Luật Nhân quyền (Human Rights Law Centre – HRLC) lo ngại việc tập trung truy tìm và xử lý người không còn visa hợp lệ có thể khiến nạn nhân của bóc lột lao động không dám tiếp xúc với cơ quan chức năng. Một người bị thiếu lương có thể có quyền yêu cầu thanh toán, nhưng việc thực thi quyền đó trở nên rất khó nếu họ sợ thông tin cá nhân sẽ dẫn đến hậu quả di trú.

Đây thường được gọi là “hiệu ứng gây e ngại”. Chủ lao động thiếu trung thực có thể lợi dụng tình trạng visa để ép nhân viên chấp nhận mức lương thấp, làm việc quá giờ, không nhận bảng lương hoặc không được đóng quỹ hưu bổng. Trong một số trường hợp, người lao động còn bị dọa báo với Bộ Nội vụ nếu đặt câu hỏi về tiền lương.

Cần lưu ý rằng nguồn Honi Soit được nêu trong tài liệu đầu vào mang thời điểm xuất bản ở tương lai so với thời điểm kiểm chứng của bản nghiên cứu đi kèm. Vì vậy, các phát biểu mới được cho là của Bộ trưởng Nội vụ Tony Burke, HRLC và chi tiết về kế hoạch mở rộng năng lực giam giữ cần được đối chiếu với nguồn chính thức trước khi xem là dữ kiện đã xác nhận.

Ảnh minh họa: Lao động nhập cư tìm hiểu quyền lợi tại nơi làm việc

Các số liệu cho thấy vấn đề có quy mô đáng lo ngại

Nội dung đầu vào dẫn báo cáo Off the Books của Migrant Justice Institute, được cho là dựa trên khảo sát gần 10.000 người giữ visa tạm trú, gồm du học sinh, người có visa làm việc kết hợp du lịch, người tốt nghiệp và lao động được doanh nghiệp bảo lãnh. Theo ước tính được trích dẫn, khoảng hai phần ba người tham gia bị trả thấp hơn mức áp dụng trong hệ thống lao động Úc; hơn một phần ba nhận dưới Mức lương Tối thiểu Quốc gia và gần một phần tư bị thiếu ít nhất 10 AUD cho mỗi giờ làm.

Báo cáo còn ước tính du học sinh có thể bị thất thoát khoảng 61 triệu AUD tiền lương mỗi tuần, tương đương 3,18 tỷ AUD mỗi năm. Đây là số liệu ngoại suy từ nghiên cứu, không phải số liệu hành chính đã được kiểm toán. Mẫu khảo sát trực tuyến cũng có thể thu hút tỷ lệ tham gia cao hơn từ những người từng bị trả thiếu. Do đó, các con số nên được hiểu là dấu hiệu về mức độ nghiêm trọng của vấn đề, thay vì đại diện tuyệt đối cho toàn bộ lao động nhập cư tại Úc.

Có ABN không đồng nghĩa với nhà thầu độc lập

Một vấn đề nổi bật khác là việc người lao động được yêu cầu đăng ký Australian Business Number (ABN). Hơn một phần ba người trong khảo sát được cho là làm việc thông qua ABN, trong khi 85% của nhóm này nhận quyền lợi thấp hơn mức tối thiểu dành cho nhân viên casual.

Tuy nhiên, việc có ABN không tự động đồng nghĩa với hợp đồng giả tạo. Cơ quan chức năng sẽ xem xét bản chất của quan hệ làm việc: ai quyết định giờ làm, địa điểm, cách thực hiện công việc; ai cung cấp thiết bị; người làm có chịu rủi ro kinh doanh thực sự hay không; và họ có quyền giao việc cho người khác không.

Nếu doanh nghiệp kiểm soát giờ làm, giao ca, quy định cách làm việc và trả tiền theo giờ, người có ABN vẫn có thể được xác định là nhân viên. Khi đó, doanh nghiệp có thể phải thanh toán phần lương còn thiếu, tiền làm thêm giờ, mức trả cuối tuần hoặc ngày lễ, casual loading và superannuation. Người đang tìm kiếm cơ hội mới nên tham khảo mục việc làm tại Úc, đồng thời kiểm tra kỹ mức lương và hình thức tuyển dụng trước khi nhận việc.

Người hết hạn visa vẫn có quyền lao động

Một nguyên tắc quan trọng là tiêu chuẩn lao động của Úc nhìn chung được áp dụng cho người lao động bất kể quốc tịch hoặc tình trạng visa. Việc một người hết hạn visa, vi phạm giới hạn giờ làm hoặc nhận lương bằng tiền mặt không cho phép chủ lao động quỵt lương.

Luật di trú và luật lao động điều chỉnh hai vấn đề khác nhau. Vi phạm điều kiện visa có thể gây ra hậu quả di trú, nhưng không xóa bỏ nghĩa vụ trả lương hợp pháp của doanh nghiệp. Người lao động có thể được hưởng mức cao hơn Mức lương Tối thiểu Quốc gia nếu công việc thuộc một modern award hoặc enterprise agreement. Mức thực tế còn phụ thuộc vào ngành nghề, phân loại kỹ năng, độ tuổi, loại hợp đồng, thời gian làm việc và các khoản phụ cấp.

Người lao động thường có quyền nhận payslip trong vòng một ngày làm việc kể từ ngày được trả lương, được lưu hồ sơ giờ làm chính xác và được đóng superannuation nếu đáp ứng điều kiện. Chủ lao động cũng không thể hợp pháp hóa mức lương thấp hơn luật định chỉ vì nhân viên từng đồng ý nhận mức đó.

Workplace Justice visa có thể hỗ trợ ai?

Úc đã triển khai Workplace Justice visa thuộc Subclass 408 từ tháng 7 năm 2024, nhằm tạo điều kiện để một số lao động tạm trú ở lại trong khoảng thời gian nhất định để theo đuổi vụ việc bóc lột. Cơ chế này có thể hỗ trợ người lao động đòi tiền lương, hợp tác với cơ quan điều tra hoặc tham gia quá trình giải quyết tranh chấp.

Dù vậy, đây không phải visa được tự động cấp cho bất kỳ ai khai rằng mình bị bóc lột. Người nộp đơn thường cần sự chứng nhận của một tổ chức đủ thẩm quyền, phải chứng minh việc ở lại Úc có liên quan đến vụ việc và đáp ứng các tiêu chí di trú khác. Chi tiết được nêu trong tài liệu về giới hạn 28 ngày sau khi visa hết hạn cần được kiểm tra trực tiếp với Department of Home Affairs tại thời điểm nộp đơn, vì điều kiện có thể phụ thuộc vào loại visa và hoàn cảnh cụ thể.

Người có visa sắp hết hạn hoặc đã hết hạn nên tìm tư vấn di trú độc lập càng sớm càng tốt. Danh mục dịch vụ luật sư và di trú có thể là một kênh tham khảo ban đầu, nhưng người dùng cần tự kiểm tra giấy phép và chuyên môn của đơn vị cung cấp dịch vụ.

Cách người lao động Việt tự bảo vệ mình

Việc lưu bằng chứng đầy đủ có thể tạo khác biệt lớn khi yêu cầu truy trả tiền lương. Người lao động nên chủ động thực hiện những việc sau:

• Kiểm tra visa: Xem quyền làm việc và ngày hết hạn visa qua hệ thống VEVO.
• Ghi lại giờ làm: Lưu ngày làm, thời gian bắt đầu, kết thúc, giờ nghỉ và nhiệm vụ được giao.
• Giữ hồ sơ: Lưu hợp đồng, payslip, sao kê ngân hàng, lịch phân ca, tin nhắn, email và ảnh chấm công.
• Kiểm tra mức lương: Xác định modern award, cấp bậc công việc, casual loading, tiền làm thêm và penalty rates.
• Theo dõi super: Kiểm tra tài khoản superannuation thay vì chỉ dựa vào thông tin trên payslip.
• Cẩn trọng với ABN: Không đăng ký ABN chỉ vì chủ lao động nói đây là điều kiện bắt buộc để nhận việc.
• Sao lưu dữ liệu: Giữ bằng chứng trong tài khoản cá nhân, không chỉ lưu trên thiết bị hoặc email của công ty.

Khi nghi ngờ bị trả thiếu, người lao động có thể liên hệ Fair Work Ombudsman, công đoàn, community legal centre hoặc dịch vụ hỗ trợ lao động nhập cư. Nếu có vấn đề về superannuation, Australian Taxation Office là cơ quan phù hợp để tiếp nhận thông tin. Trường hợp bị giữ hộ chiếu, đe dọa, cưỡng ép hoặc gặp nguy hiểm tức thời cần gọi 000.

Khoảng cách giữa quyền trên giấy và khả năng thực thi

Tranh luận hiện nay không nằm ở việc Úc có quyền quản lý hệ thống visa hay không. Vấn đề là hoạt động thực thi di trú cần được thiết kế sao cho không biến nạn nhân bóc lột thành người phải im lặng. Một cơ chế tách biệt rõ ràng giữa tiếp nhận khiếu nại lao động và xử lý di trú có thể giúp người lao động cung cấp bằng chứng mà không lập tức lo sợ bị bắt giữ.

Đối với cộng đồng người Việt, quan hệ đồng hương không phải lúc nào cũng bảo đảm một nơi làm việc công bằng. Sự phụ thuộc vào việc làm, ngôn ngữ, chỗ ở hoặc bảo lãnh visa đôi khi khiến nạn nhân khó lên tiếng hơn. Người đọc có thể trao đổi kinh nghiệm tại trang Việc Làm tại Úc hoặc cộng đồng Du học sinh Việt Nam ở Úc, nhưng không nên công khai giấy tờ cá nhân hay chi tiết visa nhạy cảm.

Siết chặt di trú và chống bóc lột lao động đều là những mục tiêu chính sách quan trọng. Tuy nhiên, nếu thiếu một con đường tố cáo an toàn, chính những người dễ bị tổn thương nhất có thể bị đẩy ra ngoài tầm bảo vệ của pháp luật. Hiểu quyền lợi, kiểm tra tình trạng visa, lưu bằng chứng và tìm tư vấn sớm là những bước thiết thực nhất để người lao động Việt tại Úc bảo vệ mình.

Thông tin trong bài nhằm mục đích phổ biến kiến thức và nghiên cứu báo chí, không thay thế tư vấn pháp lý hoặc tư vấn di trú cho từng trường hợp cụ thể.