Cảnh sát Victoria sắp được trao quyền khám xét vũ khí nơi công cộng

Cảnh sát Victoria có thể được trao thêm quyền sử dụng máy dò kim loại cầm tay để kiểm tra vũ khí tại nơi công cộng theo một cam kết tranh cử được đưa ra trước cuộc bầu cử bang. Đề xuất hướng đến việc phát hiện dao trước khi chúng được sử dụng trong các vụ bạo lực, nhưng đồng thời đặt ra nhiều câu hỏi về quyền riêng tư và cách cảnh sát lựa chọn người để kiểm tra.

Theo thông tin được công bố, chính quyền Công đảng tại Victoria dự kiến triển khai một phiên bản của Jack’s Law nếu tái đắc cử trong cuộc bầu cử bang ngày 28/11. Mô hình này cho phép cảnh sát dùng thiết bị dò kim loại dạng que, thường được gọi là “wand”, để kiểm tra người tại một số không gian công cộng.

Đây hiện vẫn là một cam kết tranh cử, chưa phải quy định đã có hiệu lực. Thời điểm triển khai, phạm vi địa điểm và các biện pháp giám sát chỉ có thể được xác định đầy đủ sau khi dự luật cụ thể được công bố và thông qua tại Quốc hội Victoria.

Đề xuất mới sẽ thay đổi điều gì?

Theo khuôn khổ hiện hành được đề cập trong thông tin ban đầu, cảnh sát Victoria có thể khám xét một người khi có căn cứ pháp lý phù hợp, chẳng hạn có nghi ngờ hợp lý rằng người đó đang mang vũ khí. Cảnh sát cũng có thể được trao quyền rộng hơn trong một “designated area”, tức khu vực tìm kiếm được chỉ định trong khoảng thời gian và địa bàn cụ thể.

Đề xuất mới được cho là sẽ giảm yêu cầu cảnh sát phải chứng minh nghi ngờ hợp lý đối với từng cá nhân trước khi dùng máy dò. Điều này có thể giúp lực lượng chức năng tiến hành kiểm tra chủ động tại những địa điểm đông người, thay vì chỉ phản ứng sau khi phát hiện hành vi đáng ngờ hoặc sau khi xảy ra sự cố.

Ảnh minh họa: Cảnh sát kiểm tra an ninh tại một địa điểm công cộng.

Tuy nhiên, cách diễn đạt rằng cảnh sát có thể “kiểm tra bất kỳ ai tại nơi công cộng” cần được hiểu thận trọng. Khi dự thảo luật chưa xuất hiện, chưa thể khẳng định quyền này sẽ áp dụng tại mọi địa điểm, vào mọi thời điểm hay không cần sự chấp thuận của sĩ quan cấp cao.

Jack’s Law là gì?

Jack’s Law được đặt theo tên Jack Beasley, thiếu niên 17 tuổi thiệt mạng trong một vụ đâm người tại Surfers Paradise, Queensland, vào năm 2019. Sau sự việc, cha mẹ của Jack là Brett và Belinda Beasley đã vận động để cảnh sát có thêm công cụ phát hiện dao tại nơi công cộng.

Mô hình này được triển khai trước tiên tại một số khu vui chơi ban đêm ở Queensland. Cảnh sát có thể dùng máy dò kim loại quét bên ngoài quần áo hoặc hành lý. Nếu thiết bị phát tín hiệu, cảnh sát có thể yêu cầu người được kiểm tra xuất trình vật bằng kim loại hoặc tiến hành các bước tiếp theo theo quy định pháp luật.

Việc quét bằng máy dò không hoàn toàn giống với khám xét toàn thân. Đây thường là bước sàng lọc ban đầu nhằm xác định khả năng một người đang mang vật bằng kim loại. Phạm vi khám xét tiếp theo vẫn cần tuân thủ điều kiện được quy định trong luật.

Lý do chính sách nhận được sự ủng hộ

Brett Beasley hoan nghênh cam kết mở rộng Jack’s Law đến Victoria. Ông cho rằng trọng tâm của chính sách không nên là tranh luận đảng phái mà là an toàn cộng đồng và khả năng giúp cảnh sát thu giữ vũ khí trước khi xảy ra bạo lực.

Theo số liệu được ông Beasley nêu trong cuộc phỏng vấn, hơn 3.000 con dao đã được thu giữ tại Queensland, trong khi gần 500 vũ khí được phát hiện tại New South Wales trong chưa đầy 12 tháng. Đây là số liệu do người vận động chính sách đưa ra và cần được đối chiếu với báo cáo chính thức của cơ quan cảnh sát từng bang.

Những người ủng hộ cho rằng máy dò kim loại ít xâm phạm hơn so với khám người thủ công. Việc xuất hiện của cảnh sát cùng khả năng bị kiểm tra cũng có thể khiến một số người cân nhắc trước khi mang dao đến nhà ga, trung tâm mua sắm, khu giải trí hoặc sự kiện đông người.

• Giúp phát hiện dao và vũ khí trước khi chúng được sử dụng.
• Tạo điều kiện để cảnh sát can thiệp sớm tại những khu vực có nguy cơ.
• Cung cấp phương thức sàng lọc ban đầu nhanh hơn khám xét thủ công.
• Có thể tăng tính răn đe đối với hành vi mang dao trái phép.

Lo ngại về quyền riêng tư và phân biệt đối xử

Điểm gây tranh luận lớn nhất là việc cảnh sát có thể kiểm tra người không có biểu hiện đáng ngờ. Khi yêu cầu về nghi ngờ hợp lý được giảm hoặc loại bỏ, câu hỏi quan trọng sẽ là cảnh sát lựa chọn ai để quét và dựa trên tiêu chí nào.

Các nhóm bảo vệ quyền dân sự lo ngại quyền hạn rộng có thể tác động không cân xứng đến thanh thiếu niên, người bản địa, cộng đồng đa văn hóa và những người thường xuyên sử dụng không gian công cộng. Nếu không có quy trình rõ ràng, việc lựa chọn dựa trên ngoại hình, sắc tộc hoặc cách ăn mặc có thể làm suy giảm niềm tin giữa cảnh sát với cộng đồng.

Victoria có Hiến chương về quyền con người và trách nhiệm. Vì vậy, dự luật tương lai sẽ cần xem xét sự cân bằng giữa an toàn công cộng với quyền riêng tư, quyền bình đẳng và quyền tự do đi lại. Các biện pháp giới hạn quyền cá nhân phải có mục tiêu hợp pháp, cần thiết và tương xứng với rủi ro cần ngăn chặn.

Thu giữ nhiều dao có đồng nghĩa bạo lực giảm?

Số vũ khí bị thu giữ là một chỉ số đáng chú ý, nhưng chưa đủ để chứng minh chính sách trực tiếp làm giảm tội phạm dùng dao. Để đánh giá hiệu quả, giới chức cần xem xét số vụ đâm người, thương tích, tử vong, tỷ lệ kiểm tra không phát hiện vũ khí và chi phí nhân lực dành cho hoạt động này.

Dữ liệu cũng nên cho biết bao nhiêu vật bị thu giữ thực sự là vũ khí bị cấm hoặc được mang trái phép, bao nhiêu trường hợp dẫn đến truy tố và các nhóm dân cư nào bị kiểm tra nhiều nhất. Việc công bố minh bạch những thông tin này giúp cộng đồng đánh giá liệu quyền hạn mới có được sử dụng công bằng hay không.

Những biện pháp bảo vệ cần được làm rõ

Nếu Victoria xây dựng phiên bản riêng của Jack’s Law, dự luật nên quy định cụ thể địa điểm, thời gian và điều kiện sử dụng máy dò. Cảnh sát cũng cần giải thích căn cứ pháp lý cho người bị kiểm tra, ghi nhận từng lần sử dụng thiết bị và kích hoạt camera gắn trên người trong suốt quá trình làm nhiệm vụ.

• Giới hạn hoạt động quét tại các địa điểm có nguy cơ được xác định bằng dữ liệu.
• Yêu cầu phê chuẩn trước đối với những chiến dịch kiểm tra quy mô lớn.
• Cấm lựa chọn đối tượng chỉ dựa trên chủng tộc, tôn giáo hoặc cách ăn mặc.
• Có quy trình riêng đối với trẻ em và người dễ bị tổn thương.
• Công bố định kỳ số lần kiểm tra, tỷ lệ phát hiện và kết quả xử lý.
• Cho phép cơ quan độc lập tiếp nhận khiếu nại và kiểm toán hoạt động của cảnh sát.

Khả năng đề xuất được đưa vào luật

Liên đảng Tự do–Quốc gia cũng được cho là ủng hộ việc áp dụng Jack’s Law tại Victoria. Điều này làm tăng khả năng một phiên bản của chính sách sẽ được trình lên Quốc hội sau cuộc bầu cử. Tuy vậy, sự đồng thuận về nguyên tắc không có nghĩa các bên thống nhất về phạm vi quyền hạn và cơ chế giám sát.

Cam kết tranh cử không tự động trở thành luật. Chính phủ được bầu vẫn phải soạn dự luật, đánh giá tính tương thích với Hiến chương về quyền con người, trình Quốc hội và giành đủ sự ủng hộ. Mục tiêu đưa luật vào áp dụng từ đầu năm sau còn phụ thuộc vào lịch nghị viện, quá trình tham vấn, đào tạo cảnh sát và trang bị thiết bị.

Người dân nên theo dõi các thông báo chính thức thay vì xem đề xuất này là quy định đang có hiệu lực. Các thông tin về luật pháp và đời sống cộng đồng cũng được cập nhật tại chuyên mục tin tức và sự kiện tại Úc. Độc giả tại Victoria có thể tham gia nhóm Người Việt Tại Úc để trao đổi thông tin cộng đồng.

Nhìn chung, đề xuất mở rộng quyền dùng máy dò kim loại có mục tiêu dễ hiểu là ngăn chặn bạo lực bằng dao trước khi xảy ra. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc không chỉ vào số vũ khí bị tịch thu mà còn vào giới hạn pháp lý, tính minh bạch và khả năng bảo vệ người dân khỏi hoạt động kiểm tra tùy tiện. Chỉ khi dự thảo luật được công bố, cộng đồng mới có thể biết chính xác cảnh sát được kiểm tra ai, ở đâu và trong điều kiện nào.